Trong thời đại mà chủ nghĩa tối giản về lối sống, sức khỏe và nỗi ám ảnh về sự sạch sẽ đã trở nên phổ biến, chính sự nhơ bẩn của đời sống bị giới hạn lại, và cùng với việc ngày càng ít bụi bặm, chúng ta cũng tìm thấy ngày càng ít dấu vết bên trong nó. Sự thiếu vắng dường như đã trở thành một đức tính, thay vì một khiếm khuyết.

Việc loại bỏ một thứ gì đó nhưng để phần còn sót lại của “cái gì đó” ấy lưu lại một dấu vết, đặt ra câu hỏi: liệu dấu tích này chỉ trỏ về những gì “đã từng là”, hay nó có thể “trở thành” một thứ gì mới mà không bị định đoạt như một tiếng vọng? Một dấu vết liệu có thể trở nên tự trị khỏi nguồn gốc của chính nó?

Nếu ta xoay ngược một cái khung, chỉ để lộ cấu trúc của nó mà không còn gì khác; nếu ta che đi mô-típ, liệu cái “không có mô-típ” ấy có trở thành một không gian hình ảnh hoàn toàn mới, ngay cả khi thiếu đi mặt đối diện của nó, tức khuôn mặt vốn được giả định là của nó?

Bất chấp sự vắng mặt của một chiếc hộp, một bức tranh kiểu con mèo Schrödinger có thể vừa sống vừa chết ở mặt sau của nó. Vậy thì liệu “tiềm năng của một mô-típ” có thể trở thành hình ảnh mới?

Nhưng nếu ngay cả cái khung cũng không còn, nếu chúng ta không thể chứng minh thứ gì đã để lại dấu vết ấy, liệu chúng ta có thể áp dụng cùng một giá trị vừa-chết-vừa-sống cho đường viền của một thứ từng hiện diện?

Một bức tranh từng khơi lên sự kinh ngạc và lòng ngưỡng mộ có thể có đúng những kích thước của một chiếc TV màn hình phẳng 83 inch. Và nếu “cái gì đó” đã tạo ra dấu tích ấy có thể được tách khỏi một giá trị tuyệt đối, khách quan, để tự tồn tại chỉ như một ký ức văn hóa, thì chính những quy chiếu chủ quan của chúng ta sẽ lấp đầy khoảng trống và biểu đạt một mô-típ của những vật thể ma quái còn ở dạng tiềm năng.

Vậy liệu có thể rằng đường viền chính là một dạng “vật tự thân” (thing-in-itself)?

Nếu vật thể từng quyết định giá trị của nó nay không còn là một vật thể nữa, mà chỉ còn là đường viền còn sót lại của nó, chẳng phải chúng ta có thể để “cái này” trở thành “vật thể” hay sao?

“Pathetic” không thay đổi nghĩa một cách nhanh chóng; nó mất thời gian để dần dần chuyển sang mang nghĩa yếu đuối, bạc nhược.

Nó đi vào tiếng Latinh hậu kỳ dưới dạng patheticus, một từ mà, cũng như mọi thứ khác trong tiếng Latinh, nghe cứ như tên của một hoá thân. Mãi về sau, vào thế kỷ 16, nó đi vào tiếng Pháp dưới dạng pathétique, một từ mà, cũng như mọi thứ khác trong tiếng Pháp, nghe rất gợi cảm.

Cả hai vẫn giữ lại một phần ý nghĩa ban đầu của nó: một thứ có khả năng lay động cảm xúc, nhưng đồng thời bắt đầu mang thêm nghĩa về những cảm xúc có thể khơi dậy lòng thương xót.

Chính người Anh là những người làm nghĩa của pathetic dịch chuyển mạnh hơn. Vào những năm 1580, đây vẫn là một từ mang tính danh dự, được dùng trong thơ ca, sân khấu và tu từ học; một từ dùng để mô tả thứ nghệ thuật có khả năng lay động cảm xúc của khán giả, nghiêng về pathos, khiến khán giả cảm nhận một cách đồng cảm: niềm đam mê, nỗi buồn, sự mất mát.

Đó cũng là lý do Ruskin đặt ra thuật ngữ “Pathetic Fallacy”: một sự quy gán sai cảm xúc của con người cho những thứ không phải con người; một dạng pathos được gắn lên những vật thể phi nhân. Và tôi biết mình cứ mãi nhắc đến thứ mà tôi gọi là sự Disney-hóa đời sống, nơi mọi con nai đều trở thành Bambi.

Sự chuyển hướng về phía lòng thương hại, sự biến thái của pathetic theo hướng nhu mì, yếu thế, xảy ra vào những năm 1700. Nghĩa của từ bắt đầu thu hẹp lại, bóp nghẹt khả năng cảm nhận một phổ rộng, một vô số những cảm xúc; và cuối cùng nó chủ yếu mang nghĩa thương hại, buồn bã và đau khổ.

Đến những năm 1930, từ này thậm chí còn trở nên ngột ngạt hơn, trở thành đồng nghĩa với một “nhân cách yếu đuối”. Điều từng được xem là một khả năng nay chuyển sang quy định chính bản thân con người, như một dạng khiếm khuyết, một lỗi lầm, một khuyết điểm tính cách.

Trở nên pathetic nghĩa là vô giá trị, thiếu sinh khí, bất lực và thảm hại.

Và thế là từ chỗ ban đầu chỉ một năng lực cảm nhận mãnh liệt, một điều vốn chỉ có thể là một lời khen, người ta cuối cùng lại bị chế giễu chính vì mình cảm nhận.

Bởi vì mình cảm nhận quá nhiều.

Một sức nặng khiến mình trở nên nhỏ bé hơn cả mức bình thường, chỉ vì lượng cảm xúc ấy đã vượt quá mức được phép.