“Pathetic” không thay đổi nghĩa một cách nhanh chóng; nó mất thời gian để dần dần chuyển sang mang nghĩa yếu đuối, bạc nhược.
Nó đi vào tiếng Latinh hậu kỳ dưới dạng patheticus, một từ mà, cũng như mọi thứ khác trong tiếng Latinh, nghe cứ như tên của một hoá thân. Mãi về sau, vào thế kỷ 16, nó đi vào tiếng Pháp dưới dạng pathétique, một từ mà, cũng như mọi thứ khác trong tiếng Pháp, nghe rất gợi cảm.
Cả hai vẫn giữ lại một phần ý nghĩa ban đầu của nó: một thứ có khả năng lay động cảm xúc, nhưng đồng thời bắt đầu mang thêm nghĩa về những cảm xúc có thể khơi dậy lòng thương xót.
Chính người Anh là những người làm nghĩa của pathetic dịch chuyển mạnh hơn. Vào những năm 1580, đây vẫn là một từ mang tính danh dự, được dùng trong thơ ca, sân khấu và tu từ học; một từ dùng để mô tả thứ nghệ thuật có khả năng lay động cảm xúc của khán giả, nghiêng về pathos, khiến khán giả cảm nhận một cách đồng cảm: niềm đam mê, nỗi buồn, sự mất mát.
Đó cũng là lý do Ruskin đặt ra thuật ngữ “Pathetic Fallacy”: một sự quy gán sai cảm xúc của con người cho những thứ không phải con người; một dạng pathos được gắn lên những vật thể phi nhân. Và tôi biết mình cứ mãi nhắc đến thứ mà tôi gọi là sự Disney-hóa đời sống, nơi mọi con nai đều trở thành Bambi.
Sự chuyển hướng về phía lòng thương hại, sự biến thái của pathetic theo hướng nhu mì, yếu thế, xảy ra vào những năm 1700. Nghĩa của từ bắt đầu thu hẹp lại, bóp nghẹt khả năng cảm nhận một phổ rộng, một vô số những cảm xúc; và cuối cùng nó chủ yếu mang nghĩa thương hại, buồn bã và đau khổ.
Đến những năm 1930, từ này thậm chí còn trở nên ngột ngạt hơn, trở thành đồng nghĩa với một “nhân cách yếu đuối”. Điều từng được xem là một khả năng nay chuyển sang quy định chính bản thân con người, như một dạng khiếm khuyết, một lỗi lầm, một khuyết điểm tính cách.
Trở nên pathetic nghĩa là vô giá trị, thiếu sinh khí, bất lực và thảm hại.
Và thế là từ chỗ ban đầu chỉ một năng lực cảm nhận mãnh liệt, một điều vốn chỉ có thể là một lời khen, người ta cuối cùng lại bị chế giễu chính vì mình cảm nhận.
Bởi vì mình cảm nhận quá nhiều.
Một sức nặng khiến mình trở nên nhỏ bé hơn cả mức bình thường, chỉ vì lượng cảm xúc ấy đã vượt quá mức được phép.
